Od ponad czterech dekad Małokończanie z Kończyc Małych z pasją pielęgnują folklor Śląska Cieszyńskiego: śpiewają a cappella w autentycznej gwarze, prezentują tradycyjne stroje cieszyńskie oraz przypominają dawne obrzędy i zwyczaje, łącząc działalność artystyczną z edukacją i popularyzacją dziedzictwa kulturowego.

Regionalny Zespół Śpiewaczy Małokończanie działa w obszarze folkloru i kultury ludowej Śląska Cieszyńskiego. Trzon jego działalności stanowi wykonywanie tradycyjnych pieśni i melodii regionu a cappella. Równie ważne są kultywowanie i prezentowanie regionalnych strojów cieszyńskich, a także odtwarzanie dawnych tradycji i obrzędów, które budują pamięć miejsca i wzmacniają lokalną tożsamość. Zespół prowadzi także aktywną działalność edukacyjną i kulturalną – popularyzuje dziedzictwo kulturowe, przekazując je kolejnym pokoleniom.

Zespół świadomie wybiera formułę śpiewu bez akompaniamentu, dzięki czemu na pierwszym planie pozostaje brzmienie głosów i naturalna rytmika tradycyjnych melodii. Wykonywanie pieśni w gwarze cieszyńskiej nie jest tu ozdobnikiem, lecz podstawowym narzędziem zachowania autentyczności przekazu – z charakterystyczną wymową, frazowaniem i dawnymi zwrotami, które w codziennej mowie stopniowo zanikają.

Zespół powstał w 1984 roku. Już w pierwszych miesiącach działalności jego członkowie włożyli wiele pracy w zbieranie i opracowywanie tradycyjnych pieśni ludowych Śląska Cieszyńskiego. Na bazie autentycznych przekazów muzycznych regionu powstał pierwszy repertuar sceniczny, który do dziś pozostaje fundamentem artystycznej tożsamości grupy.

Równolegle prowadzono starania o skompletowanie tradycyjnych strojów cieszyńskich dla wszystkich wykonawców – ważnego znaku zakorzenienia w lokalnej tradycji i konsekwentnie podkreślanego regionalnego charakteru Małokończan. Członkowie zespołu samodzielnie poszukiwali oryginalnych, historycznych strojów cieszyńskich, a następnie we własnym zakresie podejmowali się ich renowacji i odtwarzania. Dzięki zaangażowaniu i trosce o zachowanie autentyczności udało się zgromadzić cenny zbiór tradycyjnych strojów, które do dziś stanowią nieodłączny element występów zespołu i ważny wyraz szacunku dla dziedzictwa kulturowego Śląska Cieszyńskiego.

Od października 1984 roku do 1999 roku instruktorem zespołu był Stanisław Kania (ur. 27 sierpnia 1937 roku w Kończycach Małych). Wykształcenie muzyczne – ukończenie średniej szkoły muzycznej – oraz żywa pasja do folkloru regionu pozwoliły mu konsekwentnie budować warsztat zespołu i nadawać mu wysoki poziom artystyczny. Pod jego kierownictwem Małokończanie zdobywali liczne nagrody i wyróżnienia na przeglądach oraz festiwalach folklorystycznych, potwierdzając rangę grupy w środowisku regionalnym. Stanisław Kania przez całe życie angażował się w popularyzowanie kultury muzycznej Śląska Cieszyńskiego, pozostając aktywnym uczestnikiem życia kulturalnego regionu.

W 1999 roku prowadzenie zespołu przejęła Urszula Wierzgoń (ur. 27 lutego 1965 roku w Kończycach Małych). W 1978 roku ukończyła Państwową Szkołę Muzyczną I stopnia w Cieszynie, co stało się solidną podstawą jej dalszej aktywności muzycznej. Z Małokończanami związana jest od 1986 roku – najpierw jako członkini zespołu, a następnie jako jego kierownik artystyczny. Jej praca obejmuje nie tylko rozwój repertuaru i dbałość o styl wykonawczy, lecz także szerokie zaangażowanie w życie kulturalne gminy Zebrzydowice i całego regionu. Prowadziła między innymi koncerty konkursowe podczas Przeglądu Zespołów Folklorystycznych „Złoty Kłos” w Zebrzydowicach oraz liczne wydarzenia kulturalne organizowane w gminie i poza nią. Pod jej wieloletnim kierownictwem Małokończanie odnosili liczne sukcesy, zdobywając nagrody i wyróżnienia podczas przeglądów oraz festiwali folklorystycznych w całym kraju. Szczególnym osiągnięciem było dwukrotne zdobycie II miejsca na Ogólnopolskim Festiwalu Kapel i Śpiewaków Ludowych w Kazimierzu Dolnym – jednym z najważniejszych wydarzeń promujących kulturę ludową w Polsce. Sukcesy te potwierdziły wysoki poziom artystyczny zespołu oraz ugruntowały jego pozycję i renomę w środowisku folklorystycznym.

Na przestrzeni lat Małokończanie stali się ważnym ambasadorem tradycji muzycznej Śląska Cieszyńskiego. Ich konsekwentna, wieloletnia praca została uhonorowana między innymi Złotą Odznaką „Zasłużony dla Województwa Śląskiego”, a pięciu członków z najdłuższym stażem otrzymało odznakę „Zasłużony dla Kultury Polskiej”. Repertuar zespołu obejmuje przede wszystkim tradycyjne pieśni ludowe regionu, wykonywane w autentycznej gwarze cieszyńskiej i w tradycyjnych aranżacjach a cappella, z dbałością o styl oraz źródłowy charakter przekazu.

Wyróżnienia i odznaczenia mają tu wymiar szerszy niż prestiż sceniczny – są potwierdzeniem, że praca u podstaw, wykonywana często społecznie, realnie chroni dziedzictwo niematerialne. Małokończanie wielokrotnie reprezentowali Kończyce Małe i gminę Zebrzydowice na wydarzeniach regionalnych, stając się rozpoznawalną wizytówką miejscowości oraz przykładem konsekwentnej, długofalowej działalności w kulturze tradycyjnej.

Dorobek zespołu został utrwalony na nagraniach fonograficznych. Pieśni w wykonaniu Małokończan zarejestrowano na kasecie magnetofonowej Cieszyńskie pieśniczki oraz na dwóch płytach CD: W tych naszych Kończycach… i Zaśpiywejcie s nami. Publikacje te stanowią cenny zapis muzycznego dziedzictwa regionu i przyczyniają się do popularyzacji tradycji śpiewaczych Śląska Cieszyńskiego. Nagrania pełnią podwójną rolę: z jednej strony utrwalają repertuar w konkretnych, lokalnych wariantach, z drugiej – mogą służyć jako materiał edukacyjny dla młodszych wykonawców i osób zainteresowanych gwarą. Dla słuchaczy spoza regionu są natomiast zaproszeniem do świata cieszyńskiej tradycji – z jej liryzmem, humorem, tematyką codzienności i świętowania – oraz dowodem, że śpiew ludowy potrafi brzmieć świeżo także we współczesnym odbiorze.

Działalność Małokończan stała się również przedmiotem badań naukowych. Na temat historii i dorobku zespołu powstały dwie prace licencjackie oraz jedna praca magisterska, co potwierdza wartość kulturową i dokumentacyjną jego osiągnięć.

Siłą zespołu jest wspólnotowy charakter pracy: regularne próby stają się miejscem wymiany pamięci i doświadczeń – od sposobu prowadzenia melodii po znaczenie słów w gwarze. W takiej formule tradycja przekazywana jest w praktyce, „na żywo”, a nie wyłącznie z zapisów. To właśnie ten codzienny wysiłek, oparty na współdziałaniu i konsekwencji, sprawia, że Małokończanie pozostają zespołem stabilnym i rozpoznawalnym, a ich przekaz nie traci autentyczności.

Dzięki wieloletniej działalności artystycznej, trosce o wierność tradycji muzycznej regionu oraz aktywnemu uczestnictwu w życiu kulturalnym Śląska Cieszyńskiego zespół Małokończanie od ponad czterech dekad współtworzy i chroni niematerialne dziedzictwo kulturowe. Ich śpiew – niesiony głosem, pamięcią i wspólnotą – pozostaje nie tylko sceniczną prezentacją folkloru, lecz przede wszystkim żywym świadectwem kultury zakorzenionej w Kończycach Małych i całym Śląsku Cieszyńskim.

W czasach przyspieszonych zmian kulturowych działalność zespołu ma znaczenie szczególne: utrwala to, co ulotne – sposób mówienia, śpiewania i świętowania – i nadaje temu formę dostępną dla współczesnego odbiorcy. Małokończanie pokazują, że regionalność może być wartością nowoczesną: buduje zakorzenienie, uczy wrażliwości na różnorodność i przypomina, że kultura jest tym trwalsza, im częściej jest praktykowana.

Przemysław Lose