Od początku istnienia – oficjalnie od 17 czerwca 1991 roku – Muzeum Kultury Ludowej w Węgorzewie prowadzi wielokierunkową działalność na rzecz zachowania, ochrony i reaktywowania elementów materialnej i niematerialnej kultury ludowej dawnych i obecnych mieszkańców Polski północno-wschodniej. Dzięki badaniom naukowym i dokumentacyjnym instytucja posiada i wciąż poszerza – równolegle z obiektami z zakresu kultury materialnej – bazę dźwiękową i wizualną, pozwalającą monitorować stan zachowania szeroko pojętego folkloru lokalnego i narodowego. Na bieżąco realizowany jest „Program opieki nad folklorem, sztuką ludową oraz rzemiosłem małomiasteczkowym”, którym objęci są lokalni twórcy. Wizytówką instytucji są doroczne, międzynarodowe wydarzenia folklorystyczne organizowane od lat siedemdziesiątych XX wieku. Muzeum aktywnie współpracuje ze stowarzyszeniami polonijnymi i placówkami kultury za granicą. Od 2006 roku jest instytucją podległą Samorządowi Województwa Warmińsko-Mazurskiego, a od 2012 roku widnieje w Państwowym Rejestrze Muzeów.

Historia węgorzewskich zbiorów muzealnych sięga lat sześćdziesiątych XX wieku, gdy grupa miłośników regionu, na czele z Barbarą Grąziewicz-Chludzińską – późniejszą założycielką i wieloletnią dyrektor Muzeum Kultury Ludowej w Węgorzewie – rozpoczęła gromadzenie zabytków związanych z kulturą dawnych i obecnych mieszkańców Polski północno-wschodniej.

Od początku działania instytucji głównym celem jej pracowników jest badanie, dokumentacja, ochrona i popularyzacja kultury ludowej grup etnicznych i narodowościowych zamieszkujących Mazury i Warmię na przestrzeni wieków. Gromadzone są tu bogate zbiory z dziedziny etnografii; na szczególną uwagę zasługuje kolekcja dzieł lokalnych artystów nieprofesjonalnych. W swoich inwentarzach Muzeum posiada też zabytki archeologiczne i historyczne. Wspomnieć należy materiały wspomnieniowe zebrane podczas dwudziestu siedmiu edycji organizowanego po dziś dzień konkursu „Losy Nasze...”, zbiór dawnych mazurskich widokówek czy rzadkie kafle z XVI–XIX wieku, pochodzące z badań archeologicznych. Obiekty pozyskiwane są też stale dzięki akcji „Dar dla Muzeum”, prowadzonej od dwudziestu sześciu lat.

W ramach działalności wydawniczej ukazują się periodyki „Studia Angerburgica” (dwadzieścia tomów od 1996 roku) i „Pod Jelonkiem” (pięćdziesiąt osiem numerów od 2001 roku) oraz druki związane z różnego typu przedsięwzięciami: między innymi monografie wydarzeń cyklicznych, katalogi i przewodniki po wystawach, zeszyty ćwiczeń i inne.

Integralną część Muzeum stanowi Park Etnograficzny nad Węgorapą, do którego przeniesiono – chroniąc przed całkowitym zniszczeniem – obiekty mazurskiej architektury wiejskiej i małomiasteczkowej z XIX i XX wieku, w tym budynki mieszkalne, remizę i kuźnię, a także stodołę z lat dwudziestych XX wieku.

Obok dziedzictwa materialnego w kręgu zainteresowań Muzeum pozostaje szeroko rozumiana kultura niematerialna regionu, dokumentowana, a tym samym chroniona i popularyzowana w atrakcyjnej ofercie edukacyjnej i wydawniczej placówki. Dzieci, młodzież oraz osoby dorosłe mogą skorzystać z szerokiej oferty lekcji muzealnych oraz wykładów i szkoleń. Na podstawie posiadanych zbiorów powstają wystawy stałe oraz czasowe, prezentowane także w obiektach skansenowskich. Szeroko zakrojona współpraca z placówkami o podobnym charakterze z całego kraju pozwala na prezentację wystaw czasowych z wypożyczeń zewnętrznych.

Działalność edukacyjna prowadzona jest także w Ośrodku Szkoleniowym Rzemiosł Tradycyjnych i Artystycznych, w ramach którego funkcjonują trzy pracownie – ceramiki, tkactwa oraz kwiatów artystycznych i plastyki obrzędowej. Każda wykształciła dziesiątki rękodzielników; wielu z nich aktywnie prowadzi działalność twórczą, współpracuje z Muzeum przy organizacji przedsięwzięć, a także szkoli kolejne osoby. Instytucja ma szeroką ofertę zajęć rękodzielniczych dla różnych grup wiekowych, w tym z zakresu plastyki obrzędowej regionu.

Muzeum obejmuje opieką lokalnych twórców ludowych z dziedzin sztuki, rękodzieła i folkloru muzycznego, prowadząc konsultacje etnograficzne ze specjalistami, a także dając możliwość występów scenicznych oraz ekspozycji i sprzedaży prac podczas wydarzeń muzealnych. Tu swoją siedzibę ma Oddział Warmińsko-Mazurski Stowarzyszenia Twórców Ludowych. Pod patronatem Muzeum działały przez lata zespoły folklorystyczne z regionu, między innymi ukraiński zespół taneczny Czeremosz oraz zespół śpiewaczy Zaciszuki z Węgorzewa, kultywujący tradycje muzyczne Wileńszczyzny.

W zakresie edukacji i kultury Muzeum współpracuje również z podmiotami zagranicznymi z Litwy, Niemiec i Ukrainy. Współorganizacja przedsięwzięć, organizacja wystaw czy udział twórców ludowych w wydarzeniach muzealnych dają cenną możliwość wymiany doświadczeń.

Misja Muzeum realizowana jest przez cykliczne wydarzenia. Najważniejszym przedsięwzięciem dorocznym jest organizowany od czterdziestu dziewięciu lat Międzynarodowy Jarmark Folkloru. Jego integralną częścią jest Przegląd zespołów, kapel i solistów z województwa warmińsko-mazurskiego, w ramach którego typowani są wykonawcy do Ogólnopolskiego Festiwalu Kapel i Śpiewaków Ludowych w Kazimierzu Dolnym. Reprezentanci regionu utrzymują wysoki poziom wykonawczy, dzięki któremu regularnie zdobywają laury na kazimierskiej scenie.

Co roku, w pierwszy weekend sierpnia, w Jarmarku uczestniczy około piętnastu tysięcy osób. W kalendarz działań wpisane są również Święto Wiosny (czterdzieści siedem edycji), Doroczne Spotkanie Twórców, Muzykantów, Śpiewaków oraz ich Przyjaciół (pięćdziesiąt pięć edycji), Mazurskie Święto Węgorza (trzy edycje) oraz współorganizowany Regionalny Festiwal Kultury Łowieckiej (piętnaście edycji).

Instytucja wciąż wzbogaca swoją ofertę, pozyskując dofinansowania ze źródeł zewnętrznych – przede wszystkim ze środków Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego, a także środków unijnych, samorządowych i lokalnych.

Poprzez swoją działalność Muzeum Kultury Ludowej stara się na każdym kroku integrować i spajać mieszkańców tworzących różnorodną etnicznie i kulturowo tkankę województwa warmińsko-mazurskiego, a także województw i krajów ościennych.

Roksana Butrym-Lampard