Na dosyć długiej liście wybitnych ludowych śpiewaczek pochodzących z obszaru województwa lubelskiego należy z pewnością umieścić także Halinę Romanowską ze Żmudzi (powiat chełmski). Jest to postać znana od dawna, i to nie tylko w swoim chełmskim subregionie, choć niekoniecznie często występuje jako pierwszoplanowa wykonawczyni. Należy przy tym do nielicznych już, najbardziej autentycznych depozytariuszy ludowej tradycji – i to nie tylko w zakresie folkloru muzycznego. Poza działalnością muzyczną zajmuje się również innymi kategoriami twórczości ludowej, jak przykładowo wykonywanie, a przede wszystkim zdobienie tradycyjnych pisanek wielkanocnych.

Halina Romanowska urodziła się w 1941 roku w Wólce Putnowieckiej, a od 1969 roku zamieszkuje w Żmudzi (powiat chełmski). Są to miejscowości położone dosyć blisko siebie; kulturowo można je określić wspólnym mianem wschodniego pogranicza. Jej dom rodzinny na co dzień rozbrzmiewał muzyką i śpiewem. W tym względzie – jak sama wspomina – dużo zawdzięcza tradycjom rodzinnym, a głównie swojemu ojcu. Już w młodości bardzo lubiła śpiewać i w różnych okolicznościach uczyła się ludowych śpiewów. Jej repertuar pieśniowy ma charakter różnorodny gatunkowo: obejmuje pieśni patriotyczne, miłosno-zalotne, religijne (zarówno kościelno-liturgiczne, jak i o proweniencji ludowej) oraz ballady, ale znana i uznana jest przede wszystkim jako wykonawczyni pieśni obrzędowych, w tym kolęd i pastorałek oraz pieśni i przyśpiewek weselnych.

Oceniając zakres repertuaru śpiewaczki ze Żmudzi w perspektywie kulturowo-aksjologicznej, w szczególności zwróciłbym uwagę na pieśni weselne. To wyróżnienie wynika z kilku powodów. Pierwszym jest pochodzenie wykonywanych przez nią pieśni weselnych – są to na ogół rzadkie u nas teksty i melodie związane z obszarem wołyńskim. Drugim jest ich archaiczność, o czym świadczą chociażby takie elementy językowe, jak występujące najczęściej w partiach refrenowych zaśpiewy typu oj, łado, łado czy kosy ‘warkocze’. Kolejnym są bardzo tradycyjne, a typowe dla struktury i poetyki klasycznych tekstów polskiego folkloru wierszowanego wyróżniki: konstrukcje opozycyjne typu oj, uginaj sie, ale nie złom si, kalinowy moście; konstrukcje paraleliczne, przedstawiające świat człowieka w kontekście zachowań ze świata przyrody; przedstawienia symboliczne (sokoły ‘kawalerowie’), waloryzujące stałe epitety (cisowe drzwi, kalinowy most, szklane okienko, zieleneńki bór, biały kamień), a także rzadkie określenia, jak posażeńko ‘posag, właściwie skrzynia posażna’. Wreszcie wschodniej proweniencji fonetyka, na co wskazuje chociażby pełnogłos w wyrażeniu mołoducha. To wschodnie powinowactwo jest dla Haliny Romanowskiej naturalnym rysem stylu muzycznego – dotyczy nie tylko samych pieśni weselnych, lecz całości jej repertuaru.

Współczesne wykonawstwo śpiewaczki ze Żmudzi wiąże się z dwiema głównymi sytuacjami społecznymi, a zarazem kulturotwórczymi. Pierwsza to kontekst kościelny, dotyczący przede wszystkim jej parafii i mający wówczas bardziej lokalny odbiór. Druga to działalność o charakterze artystycznym, realizowana w formie występów na przeglądach i festiwalach – tak lokalnych, jak i wojewódzkich, międzywojewódzkich czy ogólnopolskich; odbywały się one między innymi w takich miejscowościach, jak Rejowiec, Dorohusk, Chełm, Włodawa, Werbkowice, Dęblin, Lublin, Kazimierz Dolny, Bukowina Tatrzańska i Szczecin. Te występy przyniosły jej duże uznanie i społeczne docenienie, czego wyrazem były nagrody. Za najważniejsze z nich – nie licząc lokalnych – sama śpiewaczka uznaje nagrody zdobyte na Ogólnopolskim Festiwalu Kapel i Śpiewaków Ludowych w Kazimierzu Dolnym (I miejsce w 2018 oraz III miejsce w latach 2010 i 2022) oraz III miejsce zdobyte w 2018 roku w Szczecinie podczas IV Turnieju Muzyków Prawdziwych.

Halina Romanowska aktywnie działa również na rzecz ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego swojego subregionu oraz przekazu międzypokoleniowego. Oprócz działalności solistycznej uczestniczyła w inspirowaniu i prowadzeniu kilku grup śpiewaczych. Jeszcze w latach osiemdziesiątych założyła i prowadziła miejscowy ludowy zespół śpiewaczy Żmudzianki. Po jego rozwiązaniu włączyła się do działającego w pobliskim Stanisławowie i znanego w okolicy zespołu Victoria. Z kolei od 2004 roku prowadziła nową grupę śpiewaczą Jarzębinki, działającą pod patronatem Gminnego Centrum Kultury w Żmudzi.

Dziś, mając już osiemdziesiąt pięć lat, jak dawniej aktywnie uczestniczy w życiu kulturalnym swojej „małej ojczyzny”. Swoim charakterystycznym, donośnym głosem przekazuje kolejnym pokoleniom śpiewy wschodniego pogranicza. Jest to już rzadki przykład autentycznej ludowej artystki, która wykonuje „swój” repertuar – taki, który pochodzi z przekazu rodzinnego czy sąsiedzkiego i nie ma charakteru wtórnego.

Jan Adamowski